Rysunek dziecka jest dla nas źródłem wiedzy o jego życiu psychicznym, rozwoju umysłowym, emocjonalnym, fizycznym i społecznym oraz specyficzną drogą kształcenia i wychowania. W szczególności, gdy nie możemy porozumieć się z dzieckiem werbalnie rysunek stanowi wskaźnik jego rozwoju. Należy podkreślić, że dziecko rysuje nie to co widzi, ale to, co wie, przypomina sobie , to czego niejednokrotnie nie może wyrazić słowami.

Początek autoekspresji - stadium bazgrot, trwa od około 2 - 4 lat i dzieli się na trzy etapy.

• Stadium bazgroty bezładnej rozpoczyna się około 18 miesiąca życia. Dziecko w tym okresie zafascynowane jest czynnością rysowania jako ruchem, nie próbuje odtworzyć widzianego otoczenia. Chwyta kredkę całą pięścią. Rysuje ruchami zamaszystymi, wykracza poza kartkę. Należy zaznaczyć, że dopóki dziecko nie podda kontroli wzrokowej ruchów wykonywanych przy bazgraniu, nie ma sensu wymagać od niego by kontrolowało inne swe czynności na przykład zapinanie i rozpinanie guzików.
• Bazgranie kontrolowane pojawia się około 6 miesiąca po rozpoczęciu bazgrot. Dziecko odkrywa związek miedzy ruchem a znakiem na papierze, stara się nie wykraczać poza ramy kartki. Nadal wypróbowuje różne sposoby trzymania kredki, chociaż w wieku 3 lat zwykle stosuje chwyt zbliżony do tego, jakim posługują się dorośli. Barwa w rysunku odgrywa podrzędną rolę, ale ważne jest by przy dostarczaniu materiałów dbać o silny kontrast kolorystyczny. Kontrola nad własnymi ruchami jest bardzo ważnym osiągnięciem dziecka w tym okresie. W konsekwencji tego, umiejętności związane z samoobsługą dziecka znacznie się poprawiają i zaczynają sprawiać mu radość.
• W wieku około 3,5 lat dziecko nazywa bazgroty. Nazywanie bazgrot ma ogromne znaczenie, gdyż dowodzi, że zmienił się sposób myślenia dziecka. Dziecko na przykład mówi: " To jest moja mama", chociaż na rysunku nie można nikogo rozpoznać. Dziecko rysuje z określonym zamiarem, opowiada co rysuje lub co zamierza narysować. Rysunek jest zapisem tego, co dziecko sądzi o różnych elementach otoczenia. U dziecka pojawia się pragnienie stosowania różnych barw.

Najlepszymi materiałami do działalności plastycznej, dla dziecka w tym wieku są, flamastry, biała kreda i czarna tablica, farby plakatowe lub tempery, kredki woskowe, glina, plastelina. Ołówek, kredki ołówkowe nie są wskazane, gdyż ostry czubek zaczepia o papier oraz łamie się.

W tym okresie życia dziecka bardzo ważne jest kształtowanie się postawy względem samego siebie, a także poczucia, że świat to miejsce, w którym życie jest pasjonujące i ciekawe. Pomaganie dziecku w kształtowaniu tych postaw jest niezmiernie ważnym zadaniem wychowawców i rodziców. Naszym zadaniem jest dawać dziecku okazje do rozwijania się poprzez doświadczenia artystyczne, by pomóc dziecku w wyrabianiu pewności siebie i wrażliwości, stanowiących ważny warunek autoekspresji.

Dziecko bazgrze od 2 - 4 lat. Jeśli jeszcze bazgrze w wieku 5,6 lat to można podejrzewać, że znajduje się poniżej poziomu rozwoju przewidzianego dla swego wieku. W pewnych wypadkach powodem może być zahamowanie emocjonalne ( strach, niepewność siebie) lub brak zainteresowania tym, co dziecko aktualnie rysuje. Jeśli jednak dziecko 7 - letnie nigdy nie wyszło poza bazgranie, to musimy przyjąć, że nie znajduje się ono na poziomie charakterystycznym dla dzieci w tym wieku.

Nie ulega wątpliwości, że zrozumienie bazgrania może pomóc dorosłym w zrozumieniu dzieci.

• W wieku od 4 - 7 lat dziecko znajduje się w tak zwanym stadium przedschematycznym. Jest to stadium bardzo ważne. Ma miejsce egocentryzm dziecięcy - dziecko przedstawia siebie większe od drzew, domu, samochodu itp. Występuje słaby związek między barwą wybraną dla danego przedmiotu a jego rzeczywistym kolorem. 4 - latek rysuje rozpoznawalne kształty. Pierwszym symbolem jaki tworzy dziecko jest człowiek. W wieku 5 lat - dziecko rysuje tzw. " głowonogi" - koło oznacza głowę , 2 pionowe kreski nogi. Sukcesywnie dziecko wzbogaca ten schemat - dorysowuje ręce, w okolicy nóg rysuje coś co przypomina brzuch, w pewnym momencie rysuje tułów. 6 - latek rysuje obrazki o określonej tematyce Analiza rysunku wykazuje, że dziecko pojmuje przestrzeń jako coś co znajduje się wokół niego jest to, tak zwana " przestrzeń cielesna".
• W wieku 7 lat dziecko wchodzi w stadium schematu, które trwa do lat 9. Po wielu eksperymentach dziecko opracowuje schematy; człowieka, przedmiotów, owoców, kwiatów itp., wzbogacone o liczne szczegóły. Dzieci wciąż udoskonalają te schematy, dzięki czemu przedmioty zbliżają się do naturalnego wyglądu. Dziecko odkrywa, że występuje związek miedzy barwą przedmiotu na rysunku a jego rzeczywistą barwą. 7 - latek w rysunku postaci ludzkiej przedstawia części ciała zależnie od swej wiedzy o nim. Są to: głowa, tułów, ręce, nogi oraz inne elementy; oczy, nos, usta, uszy, włosy a nawet szyja. Dziecko posługuje się konturem choć zdarza się, że zakolorowywuje elementy obrazka. Dziecko odkrywa, że istnieje określony porządek w stosunkach przestrzennych, myśli: " Ja stoję na ziemi, samochód stoi na ziemi, trawa rośnie na ziemi.."i wyraża to za pomocą symbolu zwanego linią podstawy.

Jaka powinna być postawa rodziców i nauczycieli wobec wytworów, dzieł dziecka?

W każdym okresie twórczości dziecka, rodzice i nauczyciele winni wykazać zainteresowanie jego działalnością. Przy czym należy pamiętać, że naszym zadaniem nie jest uczenie dziecka rysować, malować, rzeźbić itp. Mamy inspirować wyobraźnię dziecka, stwarzać warunki do działania, wzbudzać u dziecka poczucie, że jego dzieło było warte włożonego w nie wysiłku. Nie może mieć miejsca wyśmiewanie pracy dziecka. Gdy jest niezbyt ładny rysunek, należy znaleźć w nim coś ładnego i powiedzieć, np. " narysowałeś śliczne słoneczko, bardzo mi się podoba.", by dowartościować dziecko, to bardzo ważne. Małe dziecko potrzebuje uznania dla swych prac. Można powiedzieć, że dusza dziecka jest na kartce. Są dzieci, którym brak zaufania do własnych możliwości twórczych, one bardzo potrzebują pomocy w kształtowaniu tych możliwości i one najczęściej padają ofiarą książeczek do kolorowania i ludzi zachęcających ich do stosowania szablonów.

Nauczyciel plastyki i nauczania zintegrowanego: mgr Małgorzata Koszyk

Literatura:

• Stanisław Popek " Analiza psychologiczna twórczości plastycznej dzieci i młodzieży", Wydawnictwo Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1985
• Stefan Szuman " Sztuka dziecka", Wydawnictwo Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1990
• V. Lowenfeld, V. L. Brittan " Twórczość a rozwój umysłowy dziecka", PWN, Warszawa 1977