W każdej z postaci opieki międzyludzkiej: rodzinnej, indywidualnej i społecznej można wyróżnić działania ścisłe opiekuńcze oraz związane z osiąganiem innych celów niż opiekuńcze. W poszczególnych okresach rozwoju jednostki ludzkiej opieka i związane z nią czynności skupiają się na różnych sprawach życiowych, odmienne są również formy i sposoby jej sprawowania.

Opieka ściśle wiąże się z wychowaniem, które odbywa się na gruncie tej opieki i poprzez nią. Opiekując wychowujemy, a wychowując opiekujemy się. Sprawdza się to w działalności opiekuńczej i wychowawczej dzieci i młodzieży. Wyznacznikiem takiego wychowania przez opiekę są przede wszystkim potrzeby ponadpodmiotowe dziecka, a nie tylko zewnętrzny ideał, według którego należy urobić podopiecznego. Będą to, więc zabiegi mające na celu prawidłowy rozwój fizyczny i troskę o stan zdrowia, a więc racjonalne żywienie, higienę osobistą, czystość pomieszczeń, możliwość wypoczynku, sen, ruch na świeżym powietrzu itp.

Ogromnie ważne jest zapewnienie poczucia stabilności życiowej całkowitego bezpieczeństwa, zaspokajania potrzeb emocjonalnych: miłości, ciepła, życzliwości, bliskości, intymności. W praktyce opiekuńczej i wychowawczej konieczne są odpowiednie postawy opiekuńcze. Zdzisław Dąbrowski określa postawę opiekuńczą jako względnie stały stosunek opiekuna do potrzeb ponadpodmiotowych podopiecznego przejawiający się w sferze świadomości uczuć i działania. Musi więc zawierać w sobie następujące elementy: wiedzę w zakresie zaspokajania potrzeb, uczucia altruistyczne, działania i nastawienie spostrzeżeniowe. Pozytywne postawy opiekuńcze to: akceptacja każdego wychowanka takiego, jakim jest, życzliwość wobec podopiecznego, liczenie się z jego osobowością i indywidualnością, aktywne nastawienie do potrzeb, kierowanie się rzeczywistym interesem podopiecznego.

Pozytywne postawy, odpowiednia atmosfera opiekuńcza, szereg czynności zmierzających do zaspokajania ponadpodmiotowych potrzeb w sytuacjach opiekuńczych.

Szkoła jest drugim po domu rodzinnym środowiskiem wychowawczym, które ma zapewnić prawidłową opiekę i wychowanie. Właściwa opieka i wychowanie szkolne to takie, które umożliwi uczniowi uczestnictwo w zdobywaniu wiedzy dzięki własnej aktywności i osobistym poszukiwaniom, sprzyja inicjatywie i indywidualnym sposobom ekspresji, czuwa nad wszechstronnym jego rozwojem.

Osobą szczególnie znaczącą w tym środowisku jest wychowawca klasy. Nauczyciel, wychowawca, opiekun to przewodnik ułatwiający poznanie świata, przyswajanie wiadomości, doświadczony doradca kładący nacisk na wyzwalanie inicjatyw podopiecznych, wdrażający ich do samodzielności i twórczej aktywności, czuwający nad zdrowiem fizycznym i psychicznym.

Na wychowawcy klasy jako organizatorze wszelkich poczynań opiekuńczo-wychowawczych spoczywa zadanie tworzenia mikrosystemu wychowawczego w klasie oraz rozwijanie różnorodnych form współpracy rodzicami i innymi nauczycielami.

Podstawowymi zadaniami organizacyjnymi wychowawcy względem uczniów są: poznanie zespołu swej klasy i każdego ucznia oraz jego środowiska rodzinnego, wybór samorządu kasowego, zaktywizowanie wszystkich uczniów w życie klasy i szkoły, opracowanie planu imprez klasowych i wycieczek, systematyczna kontrola frekwencji, analiza postępów w nauce.

Spośród nich na plan pierwszy wysuwa się obowiązek poznania zespołu klasy i poszczególnych uczniów. Podstawą dobrze zorganizowanego procesu opieki jest wnikliwa znajomość ucznia, jego potrzeb i możliwości, zainteresowań, uzdolnień, a także warunków środowiskowych, w jakich żyje i wychowuje się.

Systematyczne gromadzenie danych o wychowanku poprzez obserwację, ankietę, wywiad, rozmowę z nim samym, rozmowę z nauczycielami i rodzicami, umożliwia wykrycie przyczyn jego aktualnego zachowania i planowego zorganizowania procesu wychowawczego i opieki.

W pracy opiekuńczej i wychowawczej nauczyciela wychowawcy można wyróżnić trzy kategorie działań:

        3. działania profilaktyczne.

W wymienionych działaniach natomiast należy uwzględnić trzy etapy pracy:

-diagnozę indywidualną i społeczną ucznia
-opracowanie planu postępowania opiekuńczego, dobór odpowiednich form opieki i pomocy

obserwacja wychowanka, jego zachowań, uzyskiwanych wyników oraz zmian, jakie zachodzą w jego rozwoju.

Koordynacja całego procesu dydaktycznego i opiekuńczo-wychowawczego w klasie uwarunkowana jest w dużej mierze od postaw w stosunku do podopiecznych wychowawcy klasy, który troszczy się o odpowiednią atmosferę wśród nich, dąży do tego, aby klasa szkolna była miejscem wypełnionym ciepłem, zrozumieniem, poczuciem bezpieczeństwa.

Opracowanie:
Maria Kaźmierczak