Środowiskiem ucznia jest szkoła. Uczniowie spędzają w niej wiele godzin dziennie, stąd środowisko szkolne, jako całość ma ogromny wpływ na rozwój zdrowia dzieci. Wiele z tych elementów ma wpływ negatywny, wiąże się z nim powstawanie lub pogłębianie już istniejących wad i zaburzeń rozwojowych. Eliminowanie tych czynników ze środowiska oraz stwarzanie jak najlepszych warunków pracy uczniów jest podstawowym obowiązkiem i zadaniem szkoły.

Wszelkie oddziaływania zapobiegawcze, wyrównujące i kompensujące są integralną częścią programów szkolnych i pozaszkolnych. Do działań w tym zakresie należy między innymi gimnastyka korekcyjna, której głównym celem jest przeciwdziałanie stwierdzonym wadom postawy i wyrównywanie odchyleń fizjologicznych. Rolę tę spełniają specjalne układy ćwiczeń wyrównawczo - kompensacyjnych, zajęcia wychowania fizycznego oraz ćwiczenia śródlekcyjne o charakterze korekcji posturalnej.

Źródła powstawania wad postawy ciała bywają różne. Oprócz przyczyn, na które nauczyciel bądź nie ma wpływu, bądź ma go tylko w ograniczonym stopniu, jak wrodzone wady budowy, zniekształcenia spowodowane przez przebyte choroby, np. krzywicę, zmiany kostne z powodu gruźlicy kostnej itp., a także ogólne złe warunki bytowe, istnieje duża grupa przyczyn, które powodują, że dziecko nabywa wadliwą postawę podczas pobytu w szkole. Jednym z największych niebezpieczeństw jest siedzący tryb życia i jednostajność pozycji, na które znajdujący się w okresie intensywnego wzrostu organizm dziecka - nie jest dostatecznie uodporniony.

Postawę ciała kształtuje środowisko, którym najistotniejszą rolę odgrywa dom i szkoła. Oddziaływanie domu na organizm dziecka przypada głównie na okres niemowlęcy i wczesne dzieciństwo, wówczas gdy jest ono jeszcze bardzo plastyczny podatny na wpływy zewnętrzne. Przede wszystkim jedną z przyczyn jest nieuświadomienie rodziców, co do stosowania odpowiednich metod i środków wychowawczych. Często widzimy matkę noszącą dziecko na jednej ręce (tej samej). Kręgosłup dziecka ulega lekkiemu skrzywieniu bocznemu. Podobnie prowadzenie dziecka za jedną i tę samą rękę kształtuje wadliwą postawę. Również przyzwyczajanie do wykonywania pracy jedną i tą samą ręką wpływa na nierównomierny rozwój pewnych grup mięśniowych, co w konsekwencji może stać się przyczyną różnego rodzaju skrzywień. Ponadto nieprzemyślany dobór zabawek i przyborów może przeciwdziałać kształtowaniu się prawidłowej postawy ciała np. jazda na hulajnodze, jazda na rowerze pod ramką.

Drugim problemem będą warunki szkolne. Do nich należą : nie odpowiadające wymiarami do wzrostu uczniów ławki szkolne. Jednostajność owego siedzącego trybu życia w połączeniu z objawami znużenia, które wywołuje wysiłek umysłowy, powoduje typową wadliwą postawę szkolną.

Do podstawowych przyczyn należy zaliczyć :

Opuszczona głowa, barki wysunięte ku przodowi, zapadnięta klatka piersiowa, plecy przygarbione o szeroko rozsuniętych łopatkach (skrzydełkowate).

Przykrócone mięśnie piersiowe, słabe i rozciągnięte mięśnie grzbietu nie są w stanie zabezpieczyć prawidłowego ustawienia kręgosłupa, właściwego kształty i należytej ruchomości klatki piersiowej, co w konsekwencji powoduje małą pojemność i złą wentylację płuc. Objawom tym towarzyszy zazwyczaj nadmierne silne wygięcie i wypchnięcie w przód brzucha o słabych i wiotkich mięśniach. Narządy mieszczące się w jamie brzusznej ulegają łatwo pewnym przemieszczeniom i zaburzeniom w funkcjonowaniu.

Prócz jednostronności siedzącego trybu życia są jeszcze inne przyczyny powstawania wadliwej postawy. Należą tu : niewłaściwy sposób siedzenia podczas pisania z jedną ręką na pulpicie, a drugą opuszczoną, nieprawidłowa postawa stojąca, często mechaniczne przyczyny w postaci ciasnego ubioru, za małe wymiary obuwia. Wadliwą postawę wywołują częste przyczyny natury psychicznej - przygnębienie, zahukanie, co tak często obserwuje się u dzieci wychowującej się w nieodpowiedniej atmosferze domowej, a także przejściowe osłabienie po przebytych chorobach, nie należy zapominać o ujemnym oddziaływaniu ciężkiej pracy fizycznej we wczesnym wieku życia dziecka. Bardzo niekorzystne jest noszenie w młodszych klasach szkoły podstawowej książek w teczkach, zamiast tornistrów.

1. Plecy okrągłe

Wada ta charakteryzuje się ona zwiększonym wygięciem kręgosłupa ku tyłowi w odcinku piersiowym. Dziecko takie ma głowę i barki wysunięte do przodu, łopatki odstające, tzw. skrzydełkowate. Potocznie mówi się o takim dziecku, że się garbi. Wada ta może mieć charakter przejściowy.

ZALECENIA: oglądanie TV z laską trzymaną na plecach, słuchanie muzyki w pozycji leżącej, na plecach z ramionami odwiedzionymi w bok i ugiętymi w stawach łokciowych, nogi ugięte skulnie.

PRZECIWWSKAZANIA : nadmiar skłonów w przód, unikać krążeń ramion w przód, podpory przodem o ramionach wyprostowanych, zastąpić podporami o ramionach ugiętych.

2. Plecy wklęsłe

Plecy wklęsłe mają zwiększone przodopochylenie w odcinku lędźwiowym. W sylwetce dziecka, patrząc z boku, poza zwiększoną lordozą, uwidacznia się wysunięty do przodu, wypukły brzuch, natomiast klatka piersiowa i piersiowy odcinek kręgosłupa mogą być nieco spłaszczone. Miednica ma zwiększone przodopochylenie, mięśnie brzuch i mięśnie pośladkowe oraz zginacze stawu kolanowego są osłabione, natomiast nadmiernie napięte są mięśnie grzbietu w odcinku lędźwiowym.

ZALECENA : słuchanie muzyki w pozycji leżącej na stole z jedną nagą ugiętą skulnie, drugą opuszczoną poza stół ugiętą w stawie kolanowym, odrabianie lekcji siedząc na krześle z drobnym podparciem odcinka lędźwiowego i piersiowego dolnego, wskazane są też pozycje klęczne.

PRZECIWWSKAZANIA : unikanie wszystkich sytuacji zwiększających lordozę lędźwiową np. leżenie sfinx głowa podparta na dłoniach przy czym dłonie oparte na podłożu, łyżwiarstwo, akrobatyka, gimnastyka artystyczna, mostek, kołyska, leżenie przodem z podparciem głowy na łokciach.

3. Plecy okrągło - wklęsłe

Plecy wklęsło - okrągłe są połączeniem uprzednio omówionych rodzajów wad. Obie krzywizny, a więc zarówno kifoza piersiowa jak i lordoza lędźwiowa, są nadmiernie uwypuklone a odpowiednie grupy mięśniowe są nadmiernie napięte albo rozluźnione. Zalecenia i przeciwwskazania jak wyżej.

4. Plecy płaskie

 

Plecy płaskie charakteryzują się spłaszczeniem obu krzywizn kręgosłupa. Spotyka się je u dzieci wątłych, z ogólnie słabym umięśnieniem. Takie ukształtowanie krzywizn zmniejsza wytrzymałość kręgosłupa siedmiokrotnie.

ZALECENIA : Zadaniem ćwiczeń jest ogólne wzmocnienie mięśni. Wzmacniamy grzbiet i brzuch i pogłębiamy lordozę lędźwiową.

PRZECIWWSKAZANIA : przeciwwskazane są wszelkie przeprosty, wydłużenia - elongacje.

5. Boczne skrzywienia kręgosłupa

Boczne skrzywienie kręgosłupa - skoliozy występują we wszystkich okresach rozwoju

dziecka. Ich przebieg i wynik końcowy leczenia jest trudny do przewidzenia.

Najczęstszą postacią jest skrzywienie prawostronne piersiowe, zniekształcające klatkę piersiową(garb żebrowy) i znajdujące się w niej narządy. W wyniku tego następuje niewydolność układów krążenia i oddychania oraz zmiany zwyrodnieniowe w układzie ruchu. Pochodzenie skolioz jest nieznane i są to wtedy skolozy idiopatyczne, są też wynikiem i występują w wyniku następstw różnych chorób np. krzywicy, niedowładów i porażeń o różnej etiologii (choroba Heinego- Medina, choroby dziecięce), urazy, zwłaszcza kręgosłupa i żeber. W tworzeniu się skolioz mogą mieć również choroby narządów wewnętrznych, jak gruźlica, zapalenie opłucnej. W powstaniu tzw. skolioz statycznych wynikających z zaburzeń statyki ciała duży udział mają wszelkiego rodzaju anomalie kończyn dolnych.

ZALECENIA : w warunkach szkolnych należy stosować wyłącznie symetryczne ćwiczenia prowadzone w ten sam sposób jak przy omówionych poprzednio wadach. Dzieci powinny uczestniczyć w zajęciach wychowania fizycznego. Pogarszające się szybko skoliozy powinno się niezwłocznie zgłaszać do placówek służby zdrowia.

PRZECIWWSKAZANIA: skoki, dźwigania, przewroty w przód, nadmiar skłonów w przód. Przy wykonywaniu ćwiczeń należy dążyć do wyciągania się - ćwiczenia elongacyjne

6. Zniekształcenia klatki piersiowej

Zniekształcenia klatki piersiowej, zwłaszcza większe, ocenia i kwalifikuje lekarz. Najczęstsze z tych zniekształceń to : klatka kurza i lejkowata oraz szewska. Klatka piersiowa szewska w niej mostek jest wklęśnięty w okolicy wyrostka mieczykowatego, natomiast w klatce piersiowej lejkowatej cały mostek jest wpuklony lejkowato, często niesymetrycznie. W postaciach łagodnych stosuje się ćwiczenia oddechowe, natomiast powikłane przypadki z połączenie tej wady z innymi leczone są operacyjnie.

Klatka piersiowa kurza upodobniona jest do klatki ptaków. Mostek wraz z przyległymi częściami żeber wysunięty jest znacznie do przodu., natomiast dalsze od niego części żeber zapadnięte są po bokach. Leczniczo stosuje się ćwiczenia oddechowe.

7. Wady kończyn dolnych.

Wady te traktowane są zwykle jako wada postawy ciała, która w dużej mierze zależy od prawidłowości stanu kończyn. Do tych wad zaliczamy : płaskostopie, koślawość i szpotawość kolan. Niewielkiego stopnia płaskostopie prawie nie jest odczuwalne, natomiast znaczne spłaszczenie łuków znacznie upośledza funkcję stopy czyniąc ją mniej wydolną, wywołuje także dolegliwości i bóle pojawiające się zwłaszcza przy długotrwałym staniu i chodzeniu. Dlatego należy tej wadzie zapobiegać, a w razie wystąpienia - przeciwdziałać.

Postępowanie profilaktyczne i korekcyjne obejmuje :

• zaznajomienie rodziców dziecka z zasadami profilaktyki oraz przeciwdziałania płaskostopiu.
• wyrobienie u dziecka prawidłowego ustawiania stopy i obciążania stopy
• w warunkach obciążenia i odciążenia, staniu, chodzeniu oraz różnych sytuacjach życiowych wymagających szczególnie pracy nóg.
• wzmocnienie układu mięśniowego stopy dziecka za pomocą ćwiczeń.

ZALECENIA : Codzienne ćwiczenia wykonywane w domu przez około 15 min. Bieganie boso po nierównym, elastycznym podłożu (las, łąka), a także po gorącym suchym piasku i żwirze.

PRZECIWWSKAZANIA :długotrwałe stanie we wszystkich sytuacjach i okolicznościach życiowych, bierne zeskoki i skoki na twardym nieelastycznym podłożu (skakanie przez skakankę lub gumę na betonie).Niewskazane jest również rozsuwanie na zewnątrz palców stóp w staniu i chodzeniu oraz ćwiczenia w dużym rozkroku. Częstym błędem popełnianym przez nauczycieli wf. jest stosowanie w końcowej części lekcji zbyt długo trwającego marszu we wspięciu na palcach, a także marsz na wewnętrznych krawędziach stóp. Takie ustawienie stopy przeciąża łuk przyśrodkowy, tym samym sprzyja pogłębieniu płaskostopia.

Korekcja wad postawy opiera się głównie na kształtowaniu nawyku prawidłowej postawy ciała, które powinno przebiegać w czterech następujących po sobie fazach.

FAZA PIERWSZA - polega na uświadomieniu dziecku jego wady. Chodzi nie tylko o wyszczególnienie przyczyn, ale również o uświadomienie konsekwencji zaniechania ćwiczeń Warunkuje to odpowiedni stosunek dziecka do ćwiczeń.

FAZA DRUGA - polega na korygowaniu wady poprzez przyswojenie i opanowanie korekcji lokalnych, a później globalnych. Po wygaszeniu istniejących nieprawidłowych nawyków można przejść do wytworzenia nawyków prawidłowych.

FAZA TRZECIA - polega na wykształceniu wytrzymałości posturalnej, tzn. zdolności do długotrwałego utrzymywania postawy skorygowanej. Dziecko należy uczyć kontroli ustawiania kończyn, miednicy, brzucha, klatki piersiowej w różnych pozycjach wyjściowych, od łatwych do trudnych.

FAZA CZWARTA - polega na utrwalaniu postawy prawidłowej w warunkach zbliżonych do życia codziennego.

LITERATURA

Bondarowicz M, Owczarek S "Zabawy i gry ruchowe w gimnastyce korekcyjnej" WsiP Warszawa 1997

Kutzner- Kozińska M, Właźnik K "Gimnastyka korekcyjna dzieci 6- 10 letnich" WsiP 1995