Niepowodzenia szkolne to takie sytuacje, które charakteryzują się występowaniem różnych rozbieżności między wymaganiami a postępowaniem uczniów oraz uzyskiwanymi przez nich wynikami nauczania. Chodzi tu nie tylko o brak postępów w nauce, ale również brak zainteresowania nauką i niechęć do niej. Przyczyny niepowodzeń mogą być różne: opóźnienie rozwoju umysłowego, zaniedbanie środowiska, nieprzystosowanie społeczne. W takich przypadkach istnieją sposoby postępowania terapeutycznego i leczenia tych dzieci.

Jest jednak grupa dzieci, które określane są jako zdolne, inteligentne, mające prawidłowe warunki środowiskowo- wychowawcze, zdrowe, a mimo to napotykają na poważne trudności w nauce czytania i pisania. Trudności polegają na tym, że dziecko ma kłopoty z opanowaniem techniki czytania i pisania.

U dzieci tych występują fragmentaryczne opóźnienia rozwojowe. Mogą one dotyczyć rozwoju ruchowego, emocjonalnego lub procesów poznawczych (pamięć, mowa, myślenie, uwaga). Opóźnienia te mogą być bardzo małe i przez to trudne do uchwycenia. Są jednak często przyczyną niepowodzeń dziecka w nauce.

Dzieci, u których zaobserwowano kłopoty z czytaniem i pisaniem, kierowane są do poradni. Bardzo ważne jest przeprowadzenie badań tych dzieci. W przypadku stwierdzenia zaburzeń rozwojowych, nie wystarczy jednorazowa wizyta w poradni.

Wymagana jest stała opieka nad dzieckiem.

Do określenia specyficznych trudności w czytaniu używa się terminu -dysleksja, a w pisaniu - dysgrafia.

W klasach początkowych, gdzie nauka czytania i pisania jest podstawą, niepowodzenia decydują o dalszych losach szkolnych dziecka. Sytuacja dziecka dyslektycznego jest niezwykle trudna. Pierwsze niepowodzenia stają się często przyczyną zniechęcenia dziecka do nauki. Powodują różnego rodzaju reakcje nerwicowe, trudności wychowawcze. Dzieci, którym ciężko jest się uczyć stają się potem uczniami trudnymi i sprawiają kłopoty wychowawcze. Wczesna interwencja może w znaczącej mierze zmniejszyć skutki zaburzeń dyslektycznych. Chodzi o to, aby spowodować właściwy stosunek do dzieci, których niepowodzenia szkolne nie zależą od ich chęci, czy woli.

Niepowodzenia szkolne nie pojawiają się nagle. Początkowo dziecko napotyka trudności na drodze do opanowania pewnych umiejętności.

Ponieważ w klasach początkowych dzieci uczą się czytać i pisać, skupię się teraz na tych trudnościach.

Przyczyną niepowodzeń w czytaniu i pisaniu mogą być zaburzenia sfery słuchowej, wzrokowej, bądź ruchowej. Nie znaczy to, ze dziecko źle widzi, czy słyszy. Chodzi tu o niemożność różnicowania dźwięków i kształtów wskutek uszkodzenia lub opóźnienia rozwoju funkcji słuchowych i wzrokowych. Dzieci z zaburzeniami analizy i syntezy wzrokowej nie potrafią różnicować liter o podobnym kształcie. Mylą więc takie litery jak: t-l-ł, m- n. Opuszczają też drobne elementy graficzne: kreseczki, ogonki, źle rysują i przepisują teksty.

Dzieci z dobrym rozwojem intelektualnym, przy właściwej pomocy, potrafią maskować objawy tych zaburzeń. Czytają przy pomocy obrazka, domyślając się treści wyrazu po początkowej sylabie. W tych wypadkach trudności mogą ujawnić się później i mogą dotyczyć jedynie uporczywego mylenia liter o podobnym kształcie, lecz różnym położeniu (p, g, d, b).

Trudności ze stroną graficzną pisma, które dotyczą nieprawidłowych połączeń, krzywych liter, złego położenia względem siebie, mogą zaniknąć w klasach starszych. Dzieci będą jednak miały trudności z uczeniem się geografii, geometrii. Wystąpią zaburzenia lateralizacji. Powoduje ona, że podczas czytania uczniowie przeskakują litery, opuszczają sylaby, całe wyrazy, zmieniają kolejność liter ( rów- wór), przestawiają cyfry (69 -96).

W piśmie zaburzenie lateralizacji przejawia się brakiem zachowania proporcji między literami, złym rozmieszczeniem w zeszycie, niezgrabnymi literami.

Inny rodzaj zaburzeń to zaburzenie percepcji słuchowej. Analiza i synteza jest niezbędna w procesie nauczania. Dziecko, ucząc się czytać i pisać, musi prawidłowo różnicować litery jako znaki graficzne oraz rozumieć ich znaczenie jako symboli. Pisząc ze słuchu musi z całości słowa wyodrębnić dźwięki i nadać im odpowiedni znak graficzny. Możliwe to jest po dokonaniu analizy słuchowej. Przy czytaniu natomiast musi rozpoznać każdy z dźwięków i scalić je w wyrazy.

Opóźnienia w zakresie analizy i syntezy słuchowej powodują utrudnienia różnicowania poszczególnych dźwięków oraz ich scalania w złożone układy.

Inny rodzaj trudności to obniżona sprawność manualna. Powoduje to słaby poziom graficzny pisma. Dziecko ma małą swobodę ruchów, szybko się męczy, pracuje wolniej. Zdarza się, że dziecko w klasie pierwszej i drugiej osiąga dobre wyniki. Odbywa się to jednak zbyt dużym kosztem. Dziecko wiele czasu musi poświęcić na opanowanie niewielkiej ilości materiału. Wtedy w klasach starszych ma kłopoty, pojawiają się niepowodzenia, a potem opóźnienia w nauce.

Inną przyczyną niepowodzeń w nauce są zbyt duże wymagania w stosunku do dziecka. Wiąże się to z aspiracjami rodziców. Dziecko mające zbyt dużo obowiązków zniechęca się, nie chce wykonywa zadań. Wtedy również mogą wystąpić niepowodzenia. Dziecko, mające trudności w nauce niezależne od niego, staje się nerwowe. Długotrwała taka sytuacja pogłębia jego stany nerwicowe. Pojawia się np. jąkanie, lęki, nocne moczenie się, kłopoty wychowawcze, agresja.

Jak pomóc dziecku z trudnościami? Najlepiej, gdy dziecko zostanie przebadane przez psychologa, który ustali metody i sposób postępowania, nawiąże kontakt ze szkołą. Rodzice również powinni prowadzić ćwiczenia wg wskazówek psychologa. Powinni wykazać się cierpliwością, zrozumieniem i systematycznością w prowadzeniu zajęć. Takie ćwiczenia mogą trwać nawet kilka lat. Bardzo ważny jest stosunek do dziecka. Powinien być nacechowany życzliwością, zrozumieniem.

Przykłady ćwiczeń usprawniających drobne ruchy rąk i podnoszących graficzny poziom pisania.

1. Rysowanie równocześnie obiema rękami, np. reedukator rysuje ołówkiem proste i dość duże kształty (spirale, kontury skrzydeł motyli), dziecko maluje równocześnie obiema rękami wzdłuż linii narysowanych przez reedukatora.
2. Lepienie z gliny, plasteliny prostych kształtów, np. kulek, grzybków, wałków.

Później można lepić kształty liter.

3. Malowanie palcem moczonym w farbie klejowej.
4. Malowanie patykiem na zamalowanej świeżą farbą klejową powierzchni papieru (kłębki, spirale).
5. Malowanie prostych wzorów w formie szlaczków.
6. Obrysowywanie szablonów o kształtach geometrycznych i wypełnianie narysowanych figur kolorem.
7. Pogrubianie konturu. Dziecko otrzymuje rysunek o słabo zaznaczonym konturze i pogrubia go.
8. Kolorowanie obrazków.
9. Wydzieranki, wycinanki.
10. Układanki z drobnych elementów, np. z figur geometrycznych dziecko układa pewną całość.
11. Wyszywanie, haftowanie.
12. Zabawa w grę na fortepianie: dziecko lewą ręką w wolnym tempie uderza w stół. Czyni to otwartą dłonią lub pięścią. Prawą ręka naśladuje grę na fortepianie: w szybkim tempie przebierając palcami.

Przykłady ćwiczeń usprawniających percepcję słuchową.

1. Śpiewanie wyrazów- dziecko wyśpiewuje podane przez korepetytora wyrazy.
2. Szeregowanie obrazków wg głoski początkowej.
3. Reagowanie na wyraz zaczynający się na określoną głoskę.
4. Różnicowanie wyrazów o podobnym brzmieniu, np. bak - pąk, łódka -kłódka, narty -karty, rak -mak.
5. Wyodrębnianie wyrazów w zdaniu. Np. wymień wyraz z tego zdania: "Mama gotuje obiad".
6. Podział zdań na wyrazy: Ćwiczący dyktuje zdanie, uczeń dzieli na wyrazy, wystukuje palcem, rysuje schemat na tablicy.
7. Segregowanie obrazków wg ilości sylab.
8. Tworzenie wyrazów z pierwszych głosek pokazanych wyrazów, noc, okno samochód- nos.
9. Różnicowanie dźwięczności. Polecamy wymawiać na zmianę głoskę dźwięczną oraz odpowiadającą jej bezdźwięczną z zakrytymi uszami, np. b-p-b-p-b-p, t-d-t-d-t-d.
10. Segregowanie obrazków na podstawie właściwości dźwiękowych lub ich nazw. Rozkładamy obrazki z dwu grup: s-sz, sz-cz, p-b , k-g, a dziecko ma je ułożyć w dwu szeregach.

Literatura: