Opracowała:
Aldona Nosal
Nauczyciel Przedszkola Samorządowego w Drwini
loozaczek@o2.pl
Dziecko przestępując próg szkoły ma obowiązek przyswajania sobie wiadomości, umiejętności i sprawności. Jest to jego swoista praca, dla wyników której duże znaczenie ma poziom sprawności danego dziecka, motywacja i odpowiednie warunki zewnętrzne.
Poziom sprawności umysłowej zależny jest od warunków społecznych, środowiskowych i fizycznych.
Pierwszym i najważniejszym środowiskiem życia dziecka jest rodzina. W środowisku rodzinnym kształtuje się psychika dziecka, jego osobowość i inteligencja. Warunki panujące w rodzinie decydują o stopniu gotowości dziecka do podjęcia nauki w szkole: warunki sprzyjające rozwojowi dziecka wpływają korzystnie i stymulująco na dziecko; niekorzystne wpływają hamująco i prowadzą do poważnych braków w przygotowaniu dziecka podjęcia nauki.
Sytuację dziecka w rodzinie określają:
Do warunków społeczno - ekonomicznych zalicza się poziom dochodu oraz sytuację mieszkaniową. Nie można jednak stwierdzić, że niskie dochody w rodzinie wpływają niekorzystnie na rozwój intelektualny dziecka a wysokie odwrotnie. Istnieją rodziny, które nawet w trudnej sytuacji materialnej uwzględniają podstawowe potrzeby dziecka i zapewniają prawidłowe warunki rozwoju, oraz rodziny zamożne w których zła hierarchizacja wydatków wpływa na obniżenie wydajności pracy dziecka.
Ważne jest zatem by w budżecie domowym znalazły się pieniądze na książki, gry i przedmioty potrzebne do nauki.
Trudności materialne rodziny mogą mieć wpływ na obniżenie postępów w nauce tylko wówczas, gdy z tego powodu panuje w domu atmosfera konfliktów i napięć, która odbija się niekorzystnie na samopoczuciu dziecka.
Drugim czynnikiem ekonomiczno - społecznym są warunki mieszkaniowe rodziny ucznia. Badania wykazały, że dzieci z rodzin, które mają dobre lub bardzo dobre warunki mieszkaniowe osiągają lepsze wyniki w nauce. Przy małym zagęszczeniu łatwiej zorganizować dla dziecka stałe miejsce do nauki
i zapewnić warunki ciszy, spokoju i skupienia, które sprzyjają uczeniu się i wdrażaniu do systematycznej pracy.
Natomiast w mieszkaniach ciasnych, mocno zagęszczonych trudniej jest o spokój i skupienie. Rodzina nawzajem przeszkadza sobie, wybuchają konflikty, sprzeczki, panuje atmosfera rozdrażnienia . Wpływa to ujemnie na rozwój dziecka i jego wyniki w nauce.
Należy jednak nadmienić, że warunków mieszkaniowych rodziny nie należy utożsamiać z warunkami mieszkaniowymi dziecka. Często bowiem w małym mieszkaniu dziecko ma zapewniony swój kącik do nauki oraz możliwy spokój w czasie odrabiania lekcji. Jest tak w rodzinach, które rozumieją potrzebę edukacji dziecka, a stopień kultury ogólnej i pedagogicznej jest wysoki.
I odwrotnie - w rodzinach posiadających dobre warunki mieszkaniowe brak jest miejsca dla dziecka do nauki i wypoczynku, np. ze względu na przesadzoną dbałość o czystość i estetykę. Jest to przejaw niskiego stopnia kultury lub nawet zacofania.
Zadaniem pedagogów jest więc uświadamianie rodziców o konieczności stworzenia takich warunków by ułatwić uczenie się, rozwijanie zainteresowań i wdrażanie do systematyczności.
Do warunków kulturalnych zaliczyć można poziom wykształcenia rodziców, poziom potrzeb i zainteresowań kulturalnych oraz stopień ich zaspakajani. W rodzinach o wysokim poziomie kultury dziecko jest przygotowywane lepiej do podjęcia nauki w szkole, a ciągła stymulacja ułatwia
i pobudza rozwój intelektualny . Częste obcowanie z dorobkami kultury rozbudza ciekawość świata i zainteresowania, poszerza horyzonty myślowe dziecka. Wykształceni rodzice interesują się postępami dziecka w nauce, potrafią pomóc w przezwyciężaniu trudności, rozumieją potrzebę korzystania z dóbr kultury. Rodzice którzy nie mają wykształcenia, często lekceważą problemy dziecka w nauce, nie dostarczają mu dobrych wzorców, bagatelizują rolę wykształcenia i często nawet osłabiają motywację swojego dziecka do nauki. Wywiera to niekorzystny wpływ na wyniki osiągane w szkole. Niekorzystne bywają również sytuacje, gdy nadmierne wymagania w stosunku do dziecka, które nie może im sprostać, osłabiają jego wiarę we własne siły i prowadzą do frustracji. Sytuacja taka zamiast pomagać dziecku w nauce prowadzi do porażki.
Warunki kulturalne środowiska rodzinnego mają ogromny wpływ na osiąganie dobrych wyników w pracy szkolnej. Zadaniem wszystkich rodziców powinno być stworzenie takich warunków higienicznych, by sprzyjały one rozwojowi fizycznemu i psychicznemu dziecka, a to zaprocentuje dobrymi wynikami w szkole.
Ważnym czynnikiem w rozwoju psychicznym dziecka są warunki społeczno - psychologiczne czyli struktura społeczna rodziny, pozycja dziecka w rodzinie oraz atmosfera wychowawcza. Czynniki te mają ogromny wpływ na rozwój osobowości dziecka i poziom jego sprawności umysłowej, co może pośrednio wpływać na osiągnięcia w nauce. Warunkiem prawidłowych stosunków w rodzinie jest obecność obojga rodziców naturalnych. Brak któregoś z rodziców i jego przyczyna lub zastąpienie ich opiekunami może w niektórych środowiskach obniżyć prestiż w opinii społecznej. Wpływa to niekorzystnie na dziecko. Ale nie tylko. Brak stabilizacji stosunków uczuciowych między rodzicami ( opiekunami ) powoduje złą atmosferę wychowawczą, która przenosi się na osiągnięcia szkolne. Również ogromny wpływ na sytuację dziecka i jego rozwój ma pozycja jaką dziecko zajmuje w rodzinie oraz wzajemnie stosunki panujące między jej członkami.
Maria Tyszkowa stwierdziła w swoich badaniach że duża liczba dzieci w rodzinie ( powyżej 3 ) wpływa niekorzystnie na poziom pracy szkolnej dziecka. W rodzinach wielodzietnych dzieci mają gorsze warunki do nauki, a zarazem materialne, rodzice mniej czasu i uwagi poświęcają dzieciom starszym ( uczniom ), zaabsorbowani opieką nad młodszymi. Często dziecko starsze obciążone jest nadmiernie obowiązkami, np.. opieką nad młodszym rodzeństwem czy pracami domowymi.
Pozycja dziecka najmłodszego w rodzinie wielodzietnej również nie sprzyja do osiągania wysokich wyników w nauce. Rodzice są już starsi i zmęczeni, nie interesują się sprawami nauki w szkole [ M. Tyszkowa, 1964,
s. 93 ] .
Również na postępy dziecka w szkole ma wpływ to czy matka pracuje, czy nie, jaki jest charakter wzajemnych stosunków między rodzicami, stopień zainteresowania rodziców sprawami dziecka i jaki mają stosunek do niego samego. Wywiera to ogromny wpływ na rozwój osobowości dziecka, na kształtowanie pozytywnych postaw do szkoły, do samego siebie i otaczającego świata. Niekorzystna atmosfera hamuje jego rozwój umysłowy
i zniechęca do wysiłku oraz osłabia współpracę między szkołą a domem a także pozbawia go wzorców do naśladowania. Na sytuację rodzinną dziecka składa się wiele czynników mniej lub bardziej determinujących rozwój dziecka. Im więcej niekorzystnych czynników wzajemnie się warunkujących i wzmacniających tym silniej działają na niekorzyść dziecka. Dlatego kompensowanie tych braków ( np. dobrze prowadzona świetlica ) i pedagogizacja rodziców da możliwość wyrównania szans i osiągnięcia prowadzenia w nauce.
Czynnikiem determinujących pracę szkolną dziecka jest jego sytuacja w szkole. Szkoła to nie tylko miejsce gdzie dziecko zdobywa wiadomości ale również ważne środowisko wychowawcze w którym ono rozwija swą osobowość, poznaje stosunki społeczne, uczy się współżycia w grupie.
Wpływa to nie tylko na postępy w nauce ale także na rozwój motywacji do uczenia się. Prawidłowe wyposażenie placówki w pomoce naukowe, dobrze dobrane grono pedagogiczne, dobra opieka, zapewnienie uczniom możliwości uczestniczenia w organizacjach młodzieżowych, poprawne warunki współżycia w grupach koleżeńskich oraz współpraca szkoły z domem rodzinnym dziecka działa stymulująco na pracę i postępy w nauce wychowanków. Ważne zadanie ma do spełnienia ma w szkole nauczyciel. Jego negatywny stosunek do ucznia przejawiający się w niecierpliwości, nadmiernym stosowaniu kar i ciągłym zachęcaniu do współzawodnictwa oraz pomijaniu uczniów słabych prowadzą do osłabienia motywacji do uczenia się, bo uczeń przynajmniej w pierwszym etapie chce zdobyć nie tyle wiedzę, co uznanie i pochwałę nauczyciela. Dlatego ważna jest życzliwa postawa nauczyciela, ponieważ jest motorem napędowym osiągnięć ucznia. W późniejszym okresie nauki duże znaczenie dla dziecka ma przynależność do grupy społecznej ( klasowej ) oraz miejsce jakie w niej zajmuje. Współdziałanie w grupie rówieśniczej wpływa na rozwój umysłowy ( wg J. Piageta grupa ma nawet większe znaczenie niż środowisko rodzinne ) uczy współdziałania, umożliwia zaspokojenie potrzeb społecznych, potrzeby uznania i przynależności, a prowadzi to do równowagi psychicznej. Dzieci akceptowane w grupie koleżeńskiej ( klasowej ) czują się bezpiecznie, nabierają pewności siebie i są szczęśliwe - są zatem bardzo podatne na wszelkie oddziaływania wychowawcze. Sytuacja w której dziecko odrzucane jest przez grupę nie sprzyja prawidłowemu rozwojowi jego osobowości oraz postępom w nauce. Dziecko czuje się pokrzywdzone, samotne i przyjmuje postawę nieufności wobec ludzi.
Na sytuację dziecka w szkole ma również wpływ współpraca szkoły z jego rodziną . Dobre stosunki wzmacniają oddziaływania wychowawcze, a złe pogarszają postępy w nauce i osłabiają oddziaływanie wychowawcze zarówno szkoły, jak i domu.
Ważne jest zatem by w szkole nie rozwijać u dzieci motywów lękowych, korygować niekorzystną pozycję dziecka w zespole klasowym oraz zainteresować się indywidualnie każdym uczniem. Pozwoli to uniknąć wielu kłopotów wychowawczych i podniesie wyniki nauczania z czego będą zadowoleni nauczyciele, rodzice i sami uczniowie.
Scharakteryzowane oba środowiska wychowawcze ( rodzinne i szkolne ) mają niewątpliwie ogromny wpływ na wyniki osiągnięć szkolnych i determinują przebieg procesu uczenia się.
Innym czynnikiem wpływającym na przebieg procesu uczenia się i osiągane wyniki w szkole jest stan zdrowia i rozwój fizyczny uczniów . Zły stan zdrowia i częste choroby zwiększają podatność na zmęczenie, utrudniają skupianie się i osłabiają układ nerwowy a w konsekwencji tego obniżają wydajność pracy umysłowej. Długotrwałe absencje w szkole powodują powstawanie zaległości często trudnych do nadrobienia dla ucznia mniej zdolnego. Narastające braki zniechęcają dziecko do pracy i prowadzą do niepowodzeń.
Natomiast defekty w budowie ciała utrudniają przystosowanie się do świata otaczającego dziecko ponieważ nie jest ono akceptowane i powodują poczucie niższości. ( Czasami jednak braki fizyczne wzmagają w dziecku większą aktywność umysłowa co przekłada się na uzyskiwanie lepszych wyników i tym samym kompensuje szanse wobec zdrowych kolegów przez których jest doceniane i szanowane ).
Duże znaczenie na osiągane wyniki w szkole ma poziom sprawności umysłowej ucznia. Określany terminem inteligencja jest ukształtowany na podłożu wrodzonych właściwości układu nerwowego. Decyduje o łatwiejszym lub trudniejszym osiąganiu orientacji w otoczeniu, o szybkości i dokładności uczenia się oraz o odpowiednio sprawnym działaniu dziecka.
Na poziom sprawności umysłowej ma wpływ wiele czynników ( np. środowisko rodzinne dziecka ) , niezależnie jednak od tego powoduje on zróżnicowanie szans w uczeniu się.
Zdarza się jednak czasami, że potencjał intelektualny danego dziecka z różnych względów nie jest przez niego w pełni wykorzystywany, a jego wyniki w nauce są słabe i jak również dzieci o niskiej sprawności umysłowej osiągają dobre wyniki a osiąganie ich zawdzięczają np. sprzyjającym warunkom wychowawczym.
Dlatego należy odpowiednio modyfikować formy nauczania w szkole by stały się czynnikiem sprzyjającym i prawidłowo kierującym rozwojem wszystkich dzieci. Nauczyciel by zapewnić sukces dziecku powinien poznać jego psychikę oraz warunki panujące w środowisku rodzinnym. W przeciwnym razie staje się dodatkową przyczyną pogłębiających się trudności.
"Każdy z przedstawionych czynników w pewnym stopniu wpływa na powodzenie dziecka w pracy szkolnej. Wszystkie te czynniki oddziałują jednak z reguły kompleksowo, tworząc wzajemnie warunkujące się zespoły , które oddziałując łącznie na sytuację życiową dziecka determinują przebieg i rezultaty procesu uczenia się" [ M.Tyszkowa, 1964, s. 270 ] .
Bibliografia